Hoe en waarom een kameleon van kleur verandert

De kleuren van een kameleon

We hebben het allemaal weleens gezien, tekenfilms of reclames waarin een mooie kameleon, plotseling van kleur veranderd. Dit is een zeer bijzondere eigenschap, maar helaas berusten deze televisiebeelden niet op waarheid.

Het veranderen van kleur komt bij verschillende diersoorten voor, maar de kameleon is zonder twijfel de bekendste. Kameleons kunnen wel verkleuren, maar kunnen niet elke kleur aannemen die ze willen. Ook de snelheid waarmee kameleons verkleuren gaat lang niet zo snel als in de tekenfilms. De meeste kameleons verkleuren in enkele minuten en soms enkele uren. Dit is afhankelijk van de temperatuur en de reden waarom ze van kleur veranderen.

De meeste kameleons gebruiken hun kleur niet om zich te verschuilen in hun leefgebied (=camouflage), maar om met elkaar te communiceren. De meeste andere dieren gebruiken het veranderen van kleur wel als camouflage. 

De beste kleurenkunstenaars in de natuur zijn de pijlinktvis en het zeepaardje. Zij kunnen heel snel van kleur veranderen en de meeste soorten kunnen alle kleuren van de regenboog krijgen.

Hoe werkt de verkleuring

Om van kleur te kunnen veranderen moet je een bijzondere huid hebben. Ook mensen kunnen een beetje veranderen van kleur. Dit komt ook door de kleurstof melanine die in onze huid zit. Melanine verkleurt de huid bruin, want het is een zwart pigment en wordt extra door het lichaam aangemaakt als deze wordt blootgesteld aan zonlicht.

Kleur wordt dus gemaakt van pigmenten. Dit zijn kleurstoffen die we overal tegenkomen, in bloemen, planten, koraal, de vleugels van vlinders, etc. Sommige dieren hebben veel van deze pigmenten in de huid en in het geval van de kameleon kunnen de kleuren als het ware aan en uit worden gezet.

Alle kleurpigmenten in een huidcel noemen we chromatoforen en ze zijn er in verschillende kleuren. De huid is opgebouwd uit meerdere laagjes en sommige van deze laagjes bevatten chromatoforen. Sommige chromatoforen kunnen de kleuren rood/ geel/oranje maken en andere kunnen blauw/ zwart/ wit maken. Als de huid bijvoorbeeld tegelijk chromatoforen met de kleur blauw en de kleur geel doorlaten, dan verkleurd de huid groen. Als er dan onderin de huid ook nog een laagje iridoforen ligt, dan wordt deze kleur groen heel fel en lijkt deze bijna op te lichten.

Nu we dit weten kunnen we heel gemakkelijk verklaren waarom sommige kameleons bijvoorbeeld niet rood kunnen kleuren, zij hebben namelijk niet de chromatoforen voor deze kleur in hun huid. Ook zijn er bij deze soorten geen andere kleuren aanwezig die ze als het ware zouden kunnen mengen om rood te krijgen.

Waarom verkleuren kameleons

Veel kameleons leven in de bossen van Madagaskar, deze bossen zijn behoorlijk dicht begroeit en daar is het overal om je heen groen van kleur. Als je nu een roofdier voor de gek wilt houden dan kun je er het beste zo onzichtbaar mogelijk uitzien. In dit geval is het kleuren naar groen erg handig.

Toch is camouflage niet de belangrijkste reden, zoals al eerder gezegd is het de manier van communiceren tussen kameleons. Als kameleons boos zijn op elkaar worden de kleuren heel erg fel. Dit zijn als het ware de oorlogskleuren. Kameleons die beide deze kleuren aan elkaar tonen, zullen vaak overgaan tot vechten. Uiteindelijk zal een van de dieren zich gewonnen geven en zijn kleur veranderd dan meteen, hij wordt vaak een beetje grijsbruin of zelfs helemaal zwart. Nu weet de ander dat hij gewonnen heeft en zal hij de verliezer de kans geven te vluchten.

Ook vrouwtjes communiceren met kleuren. Ze laten aan de mannetjes met een verandering van kleur zien dat ze interesse hebben om te paren, omdat ze vruchtbaar zijn. Als het vrouwtje door het mannetje is bevrucht verandert haar kleur weer en alle andere mannetjes weten nu dat dit vrouwtje al eitjes bij zich draagt.

Kameleons die zich niet lekker voelen of die ziek zijn verkleuren vaak ook anders dan hun gezonde soortgenoten. Ook de temperatuur kan een rol spelen. Alle reptielen zijn koudbloedige dieren, wat eigenlijk wil zeggen dat zij zelf hun lichaamstemperatuur niet kunnen regelen, maar ongeveer even warm zijn als hun omgeving. Dieren die in de zon gaan zitten warmen sneller op en om dit proces te versnellen kunnen kameleons de kleur van hun lichaam donkerder maken en worden dan sneller warm. Als ze het te warm hebben dan kan de huid juist erg licht worden en veel van het zonlicht reflecteren. In sommige gevallen is de verandering van kleur erg bizar. De kant van de kameleon die in de zon zit is dan bijvoorbeeld veel lichter dan de kant die in schaduw ligt.

Rogier van Rossem
Stichting Herpetofauna